Wedy | Upaniszady | Braminizm | Hinduizm
Opracował: Kazimierz Widera
TreśćWstęp ReinkarnacjaŻycie po śmierciKarman i samsaraKosmogoniaBrahman i atmanKosmologiaTajemnica duszy |
WstępNiewątpliwie problemem kluczowym dla całego hinduizmu i religii wywodzących się z jego korzeni jest zagadnienie wędrówki dusz, zwane w buddyzmie kołowrotem powstawania (bhawaczakra), ze względu na nietrwałość duszy i niemożliwość tym samym jej wędrówki. Kopalnią wiadomości na ten temat są upaniszady, gdzie właściwie po raz pierwszy problem ten się pojawia. Rewelacja ta zrobiła błyskawicznie karierę, nie tylko w samym hinduizmie oraz w pokrewnych religiach (buddyzm, dżinizm), ale także rozprzestrzeniła się poza Indiami i dotarła już w VI wieku przed Chr. do Grecji, gdzie Pherekydos z Syros głosił ideę transmigracji i zaraził nią pitagorejczyków oraz ruch orficki. Ci właśnie pitagorejczycy i Empedokles spopularyzowali ideę metempsychozy, umiejscawiając jej pochodzenie na niebie, na słońcu lub księżycu, podobnie jak w upaniszadach. Demokryt i Leukkipos uważali, że pochodzi ona z ognia, co też ma swe źródło w upaniszadach. W Czhandogji czytamy: "Umarłego wiodą we wskazane miejsce ku ogniu, Z którego on zaiste przyszedł, Z którego on zaiste powstał."
|
Pierwsze wzmianki o życiu po śmierci z najwcześniejszych upaniszadów. Przykładem może być tutaj fragment Brihadaranjaki:
Syn bramina Śwetaketu Aruneja udał się na zgromadzenie Pańczalów , gdzie król Prawahana Dżaiwali zadał mu między innymi takie pytania:
„Czy wiesz dokąd stąd podążają stworzenia?” – „Czy wiesz, w jaki sposób ponownie tu wracają?” – „Nie, nie wiem, Czcigodny.” Gdy przybył jego ojciec, wtedy król wyjaśnił tę kwestię.
|
„Zaś ci, którzy w wioskach czczą ofiarę, czyny i dary, Wchodzą w dym, z dymu w noc, Z nocy w połowę miesiąca o malejącym księżycu, ....Z tych miesięcy do świata przodków, Ze świata przodków w przestworza, z przestworzy na księżyc, ....Tam przebywają tak długo, Jak
wielka jest pozostałość ich czynów,
|
I tą samą drogą, którą tam przybyli, stamtąd powracają Wracają w przestworza, z przestworzy w wiatr, Stając się wiatrem, stają się dymem, Stając się dymem, stają się mgłą. Stając się mgłą, stają się chmurą, Stając się chmurą, spływają z deszczem”... [3]
|
W tekście Brihadaranjaki natrafiamy na inną wzmiankę o wędrówce dusz:
„Osiągając spełnienie każdego czynu, którego na tym świecie dokonał,
Z tamtego świata ponownie przychodzi na ten świat czynu.”
Które w sercu były złożone,
Wówczas śmiertelny nieśmiertelnym staje się, brahmana osiąga....
|
" I ten, kto nie ma wiedzy prawej, Prawego ducha i jest czysty, Ten nie osiągnie tego miejsca, W kołowrót życia znowu wejdzie.
|
Ten, kto posiada wiedzę prawą, Prawego ducha i jest czysty, O, ten osiągnie owo miejsce, Skąd nie odrodzi się już nigdy." (Kathaka, III 7-8). [4]
|
|
„Gdy człowiek umrze, zostaje wątpliwość, Jest mówią jedni – nie ma, mówią inni. Lecz ja chcę wiedzieć i ty mi to wyjaw...
|
Tego bogowie nawet – nie byli tu pewni, Nie łatwo jest poznać tę rzecz tajemniczą, Inne życzenie wybierz, Nacziketo... |
W Kathakaupaniszadzie znajduje się fragment, powtórzony również w Bhagawadgicie:
|
Jeśli zabójca myśli, że zabija, Jeśli zabity myśli o sobie jako o zabitym, Obydwaj go nie rozumieją, On ani nie zabija, ani nie jest zabity. [2]
|
Siedzi, a jednak idzie w dale,
Leży, a jednak wszędzie chodzi,
oprócz mnie? (Katha. II 21). [4] |
|
Samsara i karman. Innym ważnym zagadnieniem, które pojawiło się w upaniszadach była samsara, inaczej mówiąc wędrówka dusz, polegająca na nieskończonym przemieszczaniu się od jednego istnienia do drugiego. Utrzymywano, że po śmierci dusza przechodzi do innej istoty i w ten sposób odradza się ponownie. W zależności jednak od karmana nowe wcielenia może być albo lepsze, albo gorsze. Karman, czyli suma dobrych i złych uczynków człowieka decyduje o tym czy istota będzie zwierzęciem, czy człowiekiem, a jeżeli odrodzi się jako człowiek, to czy zostanie braminem, kszatriją lub członkiem innej warny. Teoria wędrówki dusz zamieszczona w Czhandogji polegała na wykorzystaniu wody do przemieszczania się duszy. W późniejszych upaniszadach istnieją także inne teorie wykorzystujące, np. ogień lub wiatr, czyli oddech. W tej samej upaniszadzie natkniemy się również na prawo karmana. Mogą mieć nadzieję, że odrodzą się w dobrym łonie, Łonie bramina, kszatriji czy wajśji, A ci, których postępowanie było złe, odrodzą się w złym łonie, Psa, świni lub czandali.” [4]
|
Tajemnica kosmogoniiHymn o stworzeniu Niebytu nie było wtedy ani bytu Brak było powietrza i nieba I ruchu i niezmierzonej Brak było głębi oceanów. Któż wie, kto może powiedzieć Skąd powstał i wziął się ten świat Dopiero potem zjawili się bogowie Więc, kto wie? Skąd wszystko jest? Czy świat od wieków tak trwa? Ten tylko wie, kto w niebie przebywa, A może nie wie i on? [1]. Rigweda
|
|
Czym jest atman? Na to pytanie odpowiada Uddalaka Aruni swojemu synowi: tat twam asi śwetakaketu – To ty jesteś nim, Śwetaketu! |
Jaki jest jednak stosunek atmana do brahmana. Oto jest pytanie naczelne upaniszad. Czym jest dusza wszechświata? A czym jest dusza człowieka? „To jest mój Atman wewnątrz serca będący! Większy niźli ziemia, większy niż przestrzeń powietrzna, większy niż niebo, większy niż światy... Obejmuje on wszechświat milczący, beztroski! – Oto mój Atman wewnątrz serca będący, oto Brahman.” (Czhandogja, 3. 14. 3., ) [4]
|
Późniejsze upaniszady snują swe spekulacje coraz głębiej i próbują rozwikłać zagadkę bytu i kosmogonii. Jadżniawalkja , mędrzec, odpowiada na różne pytania różnym osobom. Między innymi pytania zadaje mu Gargi Waczaknawi:
Jeżeli cały świat otoczony jest przez wody, to co otacza wody?
Wody są otoczone przez wichry. Co jednak otacza wichry?
Wichry są otoczone przez przestrzeń. Co jednak otacza przestrzeń?
Przestrzeń jest otoczona przez światy powietrzne. Co otacza światy powietrzne?
Światy powietrzne otaczają światy niebieskie. Co otacza światy niebieskie?
Światy niebieskie otaczają światy słoneczne. Co otacza światy słoneczne?
Są one otoczone przez światy księżycowe. Co otacza światy księżycowe?
Są one otoczone przez światy gwiaździste. Lecz co otacza światy gwiaździste?
Są one otoczone przez światy boże. Lecz co otacza światy boże?
Są one otoczone przez światy gandharwów . Lecz co otacza światy gandharwów?
Są otoczone przez światy Pradżapatiego. Lecz co otacza światy Pradżapatiego?
Są one otoczone przez światy Brahmana. Lecz co otacza światy Brahmana?
–
Nie pytaj zbyt wiele, Gargi, aby ci głowa nie pękła. Nie należy zbyt wiele
pytać o rzeczy boskie. [6]
Dusza w hinduizmie objawia się w wielu aspektach. Może być brahmanem, czyli duszą wszechświata i wtedy może występowac jako saguna, to jest brahman z właściwościami lub jako nirguna, czyli bez właściwości. Jako saguna ukazuje go Mundaka (II 2. 2.):
To co jaśnieje subtelniejsze jest od tego, co subtelne,
W nim wszystkie światy są skryte oraz jego mieszkańcy,
To właśnie jest nieprzemijający brahman,
On tchnieniem życia, on mową, on umysłem,
On prawdą i nieśmiertelnością,...
Jako nirguna zbliża się do definicji absolutu, który jest niepoznawalny. Wyraża to Brihadaranjaka, ( IV 5. 15.):
Niewidzialny a widzący, niesłyszalny a słyszący..
Niezrozumiany a myślący, nieuświadomiony a będący świadomym
Czasem brahman przejawia się jako atman (patrz), czasem dusza przyjmuje imię puruszy.
W Mundace (III 1.) pojawia się dusza jako dżiwa uwikłana w materię, wędrującą przez samsarę oraz dusza, będąca tylko obserwatorem, sakszina.
"Dwa ptaki, nierozłączni towarzysze,
Na tym samym drzewie przebywają,
Jeden z nich zjada słodkie owoce,
Drugi patrzy, nie spożywając niczego."
Ten pierwszy ptak to dżiwa a ten drugi to sakszina zgodnie z filozofią sankhji. Ale tam jeszcze siedzi ktoś trzeci:
"Na tym samym drzewie Purusza,
Zasmucony pogrążeniem w niemocy i zbłąkanym umysłem;
Lecz gdy pozna tego innego, Pana radosnego
I jego potęgę, wtedy wolny jest od smutku."[2]
Wg nauki sankhji człowiek składa się z ciała zewnętrznego (grubego) i ciała subtelnego związanego z psychiką. Ciało subtelne jest niewidzialne i dzięki temu potrafi wszystko przeniknąć. Sankhja pojmuje duszę jako widza a materię jako przedmiot widzenia. Związanie to jest z przyczyną cierpienia, z którego dusza może się wyzwolić przez uświadomienie sobie, że to nie ona podlega cierpieniu lecz ciało materialne (grube). Z chwilą uświadomienia sobie tego następuje wyzwolenie się ciała od duszy i tym samym wyzwolenie z kołowrotu życia i śmierci. Pozostaje jeszcze wyjaśnienie tego trzeciego, Puruszy, który stoi ponad dżiwą i sakszinem, obojętny i radosny, będący podstawą świata. To jeszcze jeden aspekt duszy w świetle filozofii sankhji.
[1] tłum. K. Widera
[2] tłum. M. Kudelska
[4] tłum. St. Michalski.
[6] Brihadaranjaka , 3. 6. 1., tłum. M. Kudelska
Strony pokrewne
Buddyzm koło życia i śmierci | Hinduizm - sanatana dharma | Buddyzm a moce nadprzyrodzone
Data ostatniej edycji: 03-04-16 17:56